ССР-Қ зерттеу реакторының комплексі

1961 жылы басталған атом реакторы ғимаратының құрылысы 1967 жылы аяқталған болатын

Тезекбаев Жаксылық Кулбаевич
ССР-Қ зерттеу реакторы комплексінің бас инженері
zh.tezekbayev@inp.kz
Краткая информация

ССР-Қ зерттеу реакторы – Қазақстан Республикасындағы жалғыз көп мақсатты реактор, оның базасында іргелі ядро-физикалық және материалтану зерттеулері мен реакторішілік сынақтардан басқа, медициналық радиоизотоптарды, өнеркәсіп үшін гамма көздерін өндіру, нейтрон-активациялық талдау және нейтрондық сәулелену арқылы материалдарды модификациялау бойынша жұмыстар жүргізіледі.

Қазіргі кезеңде ССР-Қ реакторы базасында келесі негізгі жұмыстар жүргізілуде:

- Тот баспайтын болаттардың құрылымы мен қасиеттеріне нейтрондық сәулеленудің әсерін зерттеу;

- Жоғары температуралы газ салқындатқыш реактордың отыны мен конструкциялық материалдарын зерттеу;

- Топаздарды радиациялық бояу;

- Кремнийді нейтрон-трансмутациялық қоспалау;

- Термоядролық реакторлардың функционалдық материалдарын зерттеу;

- Ядролық реакторлардың отынын ресурстық сынау;

- Нейтрондық радиографияның бүлдірмейтін әдісімен объектілерді зерттеу;

- Медицина және өнеркәсіп үшін радиоизотоптарды жинақтау.

ТОЛЫҒЫРАҚ АШЫП ОҚУ
Кешен туралы

1961 жылы басталған атом реакторы ғимаратының құрылысы 1967 жылы аяқталды. Реактор мен қосалқы жабдықты құрастыру және баптау 1967 жылы аяқталған болатын.

ССР-Қ атом реакторының жобасы (су - сулы реакторы-Қазақстандық) 50-ші жылдардың соңында И.В. Курчатов атын. АЭИ-да (Мәскеу қ.) әзірленген болатын. ССР-Қ атом реакторының қысқаша сипаттамасын ұсынамыз - бұл жылу нейтрондарындағы стационарлық жұмыс істейтін, бассейндік типтегі зерттеу реакторы, қуаты 10 МВт, жүктелімдегі уран-235 массасы – 7 кг, уран-235 бойынша байытылуы – 36%, жылу тасымалдағышы, баяулатқышы және шағылдырғышы бар тұзсыздандырылған су.

Алғашқы ІСКЕ ҚОСУ

Қазақстандағы алғашқы ССР-Қ атом реакторын іске қосу 1967 жылдың күзінде жүзеге асырылды.

Бұл жұмысты: КСРО КАЭИ Атом энергиясын пайдалану жөніндегі мемлекеттік комитеттің өкілі Б.Т. Дубовский; сол кездегі реакторды пайдалану бөлімінің бастығы В.Н. Околович; осы бөлімнің АҒҚ Г.А. Батырбеков басқарды. Реакторды іске қосу және одан әрі пайдалану бойынша бас инженер Л.А. Юровскийдің және оның орынбасары А.И. Масловтың жүргізген орасан зор жұмыстарын атап өткен жөн.

АТОМ РЕАКТОРЫН ІСКЕ ҚОСУ

Атом реакторының іске қосылуымен ғылыми эксперименттер жүргізу, сондай-ақ Қазақстан халық шаруашылығының әртүрлі салаларына ядролық физика әдістерін енгізу үшін кең мүмкіндіктер ашылды. Ядролық физика институты негізінен реакторда жүргізілген жұмыстар үшін шаруашылық шарттар бойынша қомақты қаржы қаражатын алғанын айта кету керек.

ССР-Қ атом реакторында орындалатын жұмыс нәтижелерінің маңыздылығы мамандардың қызығушылығын тудырды. 1982 жылы Ядролық физика институтында КСРО ҒА президенті А.П. Александров пен Қазақстан Компартиясы ОК хатшысы Н.Ә. Назарбаевтың қатысуымен зерттеу реакторлары бойынша Бүкілодақтық кеңес өткізілген болатын.

ССР-Қ реакторы 21 жыл бойы үздіксіз апатсыз, қалыпты жұмыс режимдерінен ауытқусыз, сыртқы ортаны рұқсат етілген нормалардан жоғары сәулелендірусіз жұмыс істеп келеді. Конструкциясы мен физикалық ерекшеліктері бойынша ол реакторлардың ең қауіпсіз түрлеріне, ал эксперименттік мүмкіндіктері мен пайдалану тиімділігі бойынша КСРО, кейінірек ТМД-ның ең үздік реакторларының қатарына жатады.

 1988 жылдың қазан айында КСРО Мемлекеттік өндірістік атом қадағалау шешімімен ССР-Қ атом реакторын пайдалану жоғары сейсмикалық жағдайларда реактордың қауіпсіз жұмысын негіздеу талаптары орындалғанға дейін тоқтатылды. 1989 жылдан бастап реактордың жер сілкінісіне төзімділігі мен қауіпсіздігін арттыру және оны жоғары сейсмикалық жағдайда қауіпсіз пайдалануды негіздеу бойынша көптеген жұмыстар жүргізілген болатын. 1997 жылы сәуірде ССР-Қ атом реакторын физикалық іске қосу, ал желтоқсанда – энергетикалық іске қосу жүзеге асырылды. Жылу нейтрондары ағынының максималды тығыздығына қол жеткізілді - 1,1×1014 н/см2с. Жылу қуаты 6 МВт құрады. Реактор сәулелендірілетін нысаналарды гидравликалық және пневматикалық тасымалдау жүйелерімен, әмбебап газ-вакуумдық тұзақты қондырғысымен, нейтрондық радиография қондырғысымен жабдықталған.

техническая база
01/06