loader image

Ядролық физика институты

Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі

БНҚ
Іске асыру мерзімі: 2021-2023
BR09158499 – Қазақстанның үдеткіш кешендері негізінде ядролық және радиациялық физика саласындағы кешенді ғылыми зерттеулерді дамыту

Өзектілігі

Гибридті ядролық реакторлар мен перспективті термоядролық синтез реакторларын әзірлеу және құру, ең алдымен, ядролық реакциялар мен жеңіл, соның ішінде экзотикалық ядролар мен трансурандық ядроларға бөліну жарықшақтарының шығулары бойынша жаңа дәл деректерге негізделеді. Үдеткіш кешендерде төмен энергияларда литийден қорғасынға дейінгі ядролардағы ядролық реакциялардың қималарын өлшеу кезінде алынатын ядролық тұрақтылар мен торий циклінің ядроларындағы бөліну жарықшақтарының шығулары EXFOR (МАГАТЭ) халықаралық ядролық деректер банкінде сұранысқа ие. Ядролық тұрақтылардың мұндай базасы перспективті ядро-энергетикалық қондырғылардың экономикалық және қауіпсіз энергетикалық балансын дұрыс модельдеуді қамтамасыз етеді.

Атом станцияларының қауіпсіздігі мен үнемділігі едәуір дәрежеде радиацияның жоғары дозалары кезінде ядролық реакторлардың конструкциялық материалдарын пайдаланудың ұзақ мерзімдерімен айқындалады. Ядролық отынның жануының жоғары дәрежесіне қол жеткізу және атом реакторларын қауіпсіз пайдалану мерзімдері жылу бөлгіш жинамалар материалдарының, жылу бөлгіш элементтер қабықтарының, басқа реакторішілік құрауыштардың радиациялық төзімділігімен шектеледі. Сондықтан, құрылымдық болаттар мен қорытпалардың жұқа құрылымын зерттеуге бағытталған материалтану зерттеулерін дамыту, атомарлық деңгейінде болатын құрылымдық өзгерістердің материалдардың физика-механикалық сипаттамасымен өзара байланысын анықтау өзекті мәселе болып табылады.

Мақсаты

Зерттеу мақсаты – атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану негізінде жаңа перспективті ядролық және радиациялық технологияларды дамыту үшін қажет болатын тұрақты қамтамасыз ету базаларын құру бойынша қазақстандық үдеткіш кешендердің базасында ядролық және радиациялық физика, үдеткіш техника саласында іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізу.

Күтілетін нәтижелер

Жұлдыздарда және перспективалы ядролық-энергетикалық қондырғыларда болатын процестерді сипаттауға қажетті протондар мен дейтрондардың ядролармен өзара әрекеттесулерінің дифференциалды, қос дифференциалды және интегралды қималары, бөліну фрагменттерінің массалық және энергетикалық сипаттамалары туралы жаңа эксперименттік мәліметтер.

Ядролық реакцияларда үшөлшемді шашырау кезіндегі сфералық емес әсерді ескеру.

Перспективалы ядролық реакторлардың конструкциялық материалдарының, оның ішінде ЭК-181 жаңа буын конструкциялық болатының фазалық құрылымдық күйінің, механикалық және коррозиялық сипаттамаларының жылулық және жылдам нейтрондармен, зарядталған бөлшектермен және ауыр иондармен сәулелендірудің әсерінен өзгеруілері туралы жаңа экспериментальды деректер.

Лантан сканданы негізінде қатты оксидті иондық өткізгіштердің құрылымы мен қасиеттеріне гелий имплантациясының әсері туралы жаңа мәліметтер.

Ауыр иондар шоғында аэрозольдердің элементтік құрамын талдаудың сандық әдісін жасау.

Қарқынды ион сәулелерін алуға қажетті  ДЦ-60 үдеткішінің оңтайландырылған жүйелері.

Алынған нәтижелер

Зерттеу нәтижелері және олардың жаңалығы: 14.5 МэВ энергиясы кезінде 11В(d,d)11В және 11В(d,t)10В процестерінің дифференциалдық қималары бойынша, 103Rh(p,xp), (p,xd), (p,xa) реакцияларының екі мәрте дифференциалдық және интегралдық қималары бойынша жаңа эксперименттік және есептік деректер; 233 Ра құрама ядросының 232 Th(p,f) реакциясында төмен энергияларда супер-асимметриялық бөлінуі туралы жаңа деректер алынды; перспективті ядролық реакторлардың конструкциялық материалдарының фазалық құрылымдық жай-күйінің, механикалық және коррозиялық сипаттамаларының өзгеруіне жылулық және шапшаң нейтрондармен, зарядталған бөлшектермен және ауыр иондармен сәулелендірудің ықпалы бойынша жүргізілген (оның ішінде, жаңа буындағы ЭК-181 конструкциялық болатына жүргізілген) эксперименттер мен модельдік есептеулердің  жаңа деректері; лантан скандаты негізіндегі қатты оксидті ионды өткізгіштердің құрылымы мен қасиеттеріне гелий имплантациясының әсері жөніндегі жаңа деректер; (0.8÷1.6) МэВ/нуклон энергиясы ауқымындағы нысана атомдарымен 12С өзара әрекеттесуі кезінде рентгендік сәулелену шығуының жаңа эксперименттік қималары; тірек газдың ЭЦР-көздегі ауыр иондар шоқтарының қарқындылығына әсер ету нәтижелері алынды.

Зерттеу тобы мүшелері-нің аты-жөні (лауазымы, дәрежесі) олардың идентификаторлары (Scopus Author ID, Researcher ID, ORCID, егер бар болса) және сәйкес профильдерге сілтемелер

1 Бағдарлама жетекшісі – Буртебаев Н., ф.-м.ғ.д., проф., зерт. мең.

Scopus Author ID – 6602650804, ORCID ID – 0000-0002-4715-9604

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6602650804

https://orcid.org/0000-0002-4715-9604

2 Жолдыбаев Т.К., ф.-м.ғ.к., қауым. проф., зерт. мең.

Scopus Author ID – 8433851200, ORCID ID – 0000-0003-3534-1000

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=8433851200

https://orcid.org/0000-0003-3534-1000

3 Квочкина Т.Н.,  ф.-м.ғ.к., зерт. мең.

Scopus Author ID – 36813633200

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=36813633200

4 Красовицкий П.М., к.ф.-м.н., зерт. мең. м.а.

Scopus Author ID – 26423073800

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=26423073800

5 Цай К.В., ф.-м.ғ.д., доц., ЖҒҚ

Scopus Author ID – 7201565799, ORCID ID – 0000-0003-2817-9674

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7201565799

https://orcid.org/0000-0003-2817-9674

6 Кислицин С.Б., ф.-м.ғ.к., бөлім бастығы

Scopus Author ID – 6603367655, ORCID ID – 0000-0003-4903-1185

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6603367655

https://orcid.org/0000-0003-4903-1185

7 Хромушин И.В., ф.-м.ғ.к., зерт. мең.

Scopus Author ID – 6506790112, ORCID ID – 0000-0003-1127-7462

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6506790112

https://orcid.org/0000-0003-1127-7462

8 Верещак М.Ф., ф.-м.ғ.к., ЖҒҚ

Scopus Author ID – 6508089285

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=6508089285

9 Горлачев И.Д. ф.-м.ғ.к.,топ бастығы

Scopus Author ID – 24070323700

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=24070323700

10 Иванов И.А., физика магистрі, ДЦ-60 циклотронының бастығы

Scopus Author ID – 57077720200, ORCID ID – 0000-0002-9716-3898

https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57077720200

https://orcid.org/0000-0002-9716-3898

Жарияланымдар тізімі (оларға сілтемелері бар) және патенттер

2021 жылға арналған жарияланған жұмыстар тізімі

Шетелдік басылымдарда:

1  Tsay K.V., Rofman O.V., Kudryashov V.V., Yarovchuk A.V., Maksimkin O.P. Influence of neutron irradiation and ageing on behavior of SAV-1 // Nuclear Engineering and Technology. – 2021. – Vol.53. – P.3398-3405. (Web of Science: Impact factor: 2.341, Q1).

2  Vereshchak M.F., Manakova I.A., Shokanov A.K., Suslov E.E., Tleubergenov Zh.K, SmikhanYe.A. Scanning conversion electronic Mössbauer spectroscopy of local surface layers of materials // Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B. – 2021. – Vol.502. – P.102-105. (Web of Science:Impact factor: 1.377, Q4).

3  Gorlachev I., Gluchshenko N., Ivanov I., Kharkin P., Kireyev A., Koztayeva U., Kurakhmedov A., Pen’kov F., Platov A., Sambayev Y., Zdorovets M. X-ray production cross section induced by carbon ions // Nuclear Instruments and in Physics Research B. – 2021. – Vol.499. – P.100-106. (Web of Science: Impact factor: 1.377, Q4).

4  Ivanov I.A., Alin M., Koloberdin M.V., Sapara A., Kurakhmedov A.E., Kozlovskiy A. L., Zdorovets M.V., Uglov V.V. Effect of irradiation with heavy Xe22+ ions with energies of 165–230 MeV on change in optical characteristics of ZrO2 ceramic // Optical Materials. – 2021. – Vol.120. – P.111479. (Web of Science: Impact factor: 3.08, Q3).

5  Manakova I.A., Vereshchak M.F., Shokanov A.K., Suslov E.E., Tleubergenov Zh.K., Smikhan E.A. Study of structural transformations in metallic zirconium irradiated with high-energy 57Fe ions // Book of Abstracts International Conference on the Applications of the Mössbauer Effect. Brasov, Romania. – 2021. – P.127.

6  Krassovitskiy P., Fedosimova A., Pen’kov F. Direct calculation of quasi-stationary states of the neutron plus nonspherical nucleus system // Book of Abstracts LXXI International Conference «Nucleus-2021». – Saint-Petersburg, 20-25 September, 2021. – P.56.

Отандық басылымдарда:

1  Жолдыбаев Т.К., Мукан Ж., Керимкулов Ж.К., Насурлла М., Садыков Б.М., Алиева Г.Ж., Усабаева Г. Интегральные сечения реакции (p,xp) из взаимодействия протонов с энергией 22 МэВ с родием и медью // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.60-61.

2  Диков А.С., Рофман О.В., Иванов И.А, Байгонов М.Т. Изменения в структуре стали ЭК-181, вызванные облучением ионами криптона при температуре 350°C // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.117-118.

3  Акаев С.О., Кислицин С.Б., Партыка Я. Кинетика десорбции гелия из стали 12Х18Н10Т при разных условиях насыщения // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.126.

4  Хромушин И.В., Аксенова Т.И. Влияние облучения ионами аргона на свойства протонных проводников на основе LaScO3 // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.109-110.

5  Верещак М.Ф., Манакова И.А., Шоканов А.К., Суслов Е.Е., Тлеубергенов Ж.К. Выявление влияния высокодозного ионного облучения на структурно-фазовое состояние сплава Zr-57Fe // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.113.

6  Alimov D.K., Burtebayev N., Boztosun I. , Janseitov D., Mukhamejanov Y., Nassurlla M., Khojayev R., Sabidolda A. Reanalysis of elastic scattering of alpha particles by 11B nuclei at low energies // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.34-35.

7  Nassurlla Maulen, Burtebayev N., Sakuta S.B., Alimov D.K., Nassurlla Marzhan, Sabidolda A., Khodjaev R., Urkinbayev A. Study of (d,d) and (d,t) reactions on 11В nuclei at energy of 14.5 MeV // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.38.

8  Буртебаев Н., Дьячков В.В., Зарипова Ю.А., Юшков А.В., Насурлла Маулен, Ходжаев Р.А., Сабидолда А. Изучение кластерных состояний в реакции d+11B при энергии 14,5 МэВ // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.58.

9  Яровчук А.В., Цай К.В., Диков А.С., Максимкин О.П. Влияние нейтронного облучения на склонность к коррозии под постоянной нагрузкой аустенитной стали12Х18Н10Т, находящейся в различном структурно-фазовом состоянии // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.109.

10  Цай К.В., Рофман О.В., Яровчук А.В., Отставнов М.А., Максимкин О.П. Изменение микроструктуры и коррозионных свойств реакторного сплава САВ-1 после длительного нейтронного облучения и пострадиационного термического старения // Тезисы III Международного научного форума «Ядерная наука и технологии», посвященный 30-летию Независимости Республики Казахстан. – Алматы, Республика Казахстан, 20-24 сентября, 2021. – С.116.

Ядролық физика институты

Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі

Байланыс

eskort eskişehir - mersin eskort - adana eskort